Thursday, June 17, 2010

Web Accessibility: Προσβασιμότητα στο Internet για όλους

1 comment
Ένα από τα παραμελημένα ζητήματα στον χώρο του web, είναι η προσβασιμότητα στο περιεχόμενο των ιστοσελίδων. Με τον όρο αυτόν εννοείται η ανεμπόδιστη πρόσβαση στις πληροφορίες που παρέχονται από το ένα site ανεξαρτήτως των δυσκολιών όρασης ή ακρόασης που μπορεί να αντιμετωπίζει ένας επισκέπτης του. Η πληροφορία στο Internet μπορεί να διατίθεται με τις εξής μορφές:

  • οπτική (γραπτό κείμενο, αρχεία εικόνας)

  • ακουστική (τα γνωστά αρχεία ήχου mp3, wma, κτλ.)

  • συνδυασμός τους (videos)

Όταν ένα άτομο αντιμετωπίζει δυσκολίες σε κάποιο αισθητήριό του, είτε η πληροφορία διοχετεύεται σε άλλα αισθητήρια (π.χ. ακοή, όπως στα screen readers – προγράμματα που διαβάζουν το περιέχομενο μιας σελίδας και το υπαγορεύουν στο χρήστη ή αφή σε ειδικά συστήματα εφαρμογής του συστήματος γραφής των τυφλών braille), είτε μετασχηματίζεται σε κάποια άλλη οπτική μορφή ώστε να μπορεί να την επεξεργαστεί ένα άτομο μέσα από το εξασθενημένο του αισθητήριο. Και στις δύο περιπτώσεις εμπλέκονται βοηθητικές τεχνολογίες που μπορεί να είναι λογισμικό ή συσκευές.

Προκειμένου ένα site να γίνει προσβάσιμο, έχουν επινοηθεί μια σειρά κανόνων με βάση τις υποδείξεις της γνωσιακής επιστήμης αλλά και τις δυνατότητες των web τεχνολογιών. Πρωτεύοντα ρόλο στη συγγραφή και προτυποποίηση στρατηγικών και οδηγιών παίζει το Web Accessibility Initiative (WAΙ) που αποτελεί τμήμα του W3C (ο οργανισμός που ασχολείται με την προτυποποίηση των web τεχνολογιών) και συντονίζει τις σχετικές προσπάθειες από το 1997.

Οι προδιαγραφές αυτές αποτελούν το κοινό σημείο επαφής για όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές (web developers, web designers, κτλ) στην προσπάθεια για τη διασφάλιση του αποτελέσματος. Εκτός από προδιαγραφές όμως χρειάζεται και η υποστήριξη από το κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο.

Στην Ελλάδα η τρέχουσα νομοθεσία δεν προβλέπει κάποια υποχρέωση των δημιουργών ιστοσελίδων έναντι των κοινωνικών ομάδων με κάποια μορφή αναπηρίας. Βέβαια, ακόμη και αν η νομοθεσία προέβλεπε τις ρυθμίσεις, είναι αμφίβολλο κατά πόσο θα εφαρμόζονταν μιας και σε πολλά ζητήματα το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ανυπαρξία νομοθεσίας αλλά η μη εφαρμογή της. Από την άλλη είναι η έλλειψη προθυμίας τόσο σε επίπεδο πελάτη όσο και σε επίπεδο web developer. Οι μεν πελάτες ζυγίζοντας το έργο της ιστοσελίδας τους με οικονομικά κριτήρια, θα προτιμήσουν να αποφύγουν τις δαπάνες για την πρόσθετη προσπάθεια που χρειάζεται η σχεδίαση ένος φιλικού site προς τις ευαίσθητες αυτές κοινωνικές ομάδες, οι δε developers αξιολογώντας τα πράγματα σε κόστος χρόνου και προσπάθειας θα διστάσουν να κάνουν τις απαραίτητες διορθωτικές κινήσεις. Σε αντίθεση με την ελληνική χαλαρότητα, άλλες χώρες της ευρωζώνης - όπως η Αγγλία - έχουν θεσπίσει νόμους που επισύρουν μεγάλες χρηματικές ποινές στους παραβάτες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα στην ιστορία του Web για την προσβασιμότητα αποτελούν οι Ολυμπιακοί Αγώνες του Sidney (2000), όπου η ανάδοχος εταιρεία που κατασκεύασε την ιστοσελίδα των αγώνων είχε αμελήσει το θέμα της προσβασιμότητας, σχεδιάζοντας έναν ιστότοπο ακατάλληλο για τυφλούς. Το γεγονός αυτό την οδήγησε στα δικαστήρια όπου και καταδικάστηκε. (βλ. εδώ και εδώ)

Αν δεν έχει γίνει ακόμη κατανοητή η αναγκαιότητα για προσβασιμότητα, μια εμπειρική προσέγγιση θα πείσει και τον πιο δύσπιστο. Το Πανεπιστήμιο του Illinois έχει αναπτύξει μια εφαρμογή που προσομοιώνει το οπτικό πεδίο για διάφορες παθήσεις όρασης. Οι προσομοίωσεις αν και δεν είναι ακριβείς, είναι ικανοποιητικές στο να αναδείξουν τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος με προβλήματα όρασης. Η εφαρμογή έχει κατασκευαστεί σε λειτουργικό σύστημα windows.

Τρόποι αντιμετώπισης


Στην ιστοσελίδα του WAI υπάρχουν αναλυτικές οδηγίες για το τί πρέπει να προσέξει κάποιος κατά τη σχεδίαση ιστοσελίδων. Αν και οι οδηγίες καλύπτουν ευρύ φάσμα αναπηριών, η σωστή αξιοποίηση τους έχει δυο προυποθέσεις: την ανάπτυξη οικειότητας με τις προδιαγραφές και την καλή κατανόηση του πώς δουλεύουν οι βοηθητικές τεχνολογίες.

Μέσα όμως στην παράθεση πλήθους τεχνικών προδιαγραφών είναι πολύ εύκολο κάποιος να χάσει τον προσανατολισμό του. Η δυσκολία αυτή αποτέλεσε το κίνητρο για τη συγγραφή μιας εισαγωγικής παρουσίασης στη σχεδίαση προσβάσιμων ιστοσελίδων ώστε κάποιος που δεν είχε προηγούμενη ενασχόληση με το θέμα να μπορέσει να ενταχθεί πιο ομαλά στην λογική της με παράθεση κάποιων βασικών στρατηγικών:

Ορθή σημασιολογική χρήση της HTML

Πολλές απο τις χρησιμοποιούμενες βοηθητικές τεχνολογίες βασίζονται στην σημασιολογίκη επεξεργασία του κώδικα της ιστοσελίδας, μεταφέροντας στον χρήστη τους το περιεχόμενο κατά προτεραιότητα, αναγνωρίζοντας επικεφαλίδες (<h1>,<h2>, κτλ) ή παραγράφους (<p>) και γενικά τα δομικά στοιχεία της. Αν ο σχεδιαστής έχει αμελήσει ή έχει κάνει κακή χρήση των HTML στοιχείων, το λογισμικό θα δυσκολευτεί να προσπελάσει σωστά την ιεραρχία της με ενδεχόμενο οι χρήστες να χάσουν σημαντικές πληροφορίες.

Σχεδίαση ιστοσελίδων βασισμένη στα web standards

  1. Οι ιστοσελίδες πρέπει να μην έχουν συντακτικά λάθη προκειμένου να προσπελαστούν αβίαστα απο τις βοηθητικές τεχνολογίες

  2. Σαφής διαχωρισμός μεταξύ περιεχομένου (HTML) και παρουσιαστικού (CSS). Αυτό επιτυγχάνεται διατηρώντας σε ξεχωριστά αρχεία τα περιεχόμενα του κωδικα HTML και του κώδικα CSS και αποφυγή χρήσης inline κώδικα CSS μεσω του attribute style.

  3. Χρήση όλων των attributes που μπορεί να αποθηκεύσουν χρήσιμες πληροφορίες για τις βοηθητικές τεχνολογίες (πχ. οι εικόνες έχουν το attribute alt όπου μπορεί κάποιος να δώσει περιγραφή για μια εικόνα, ενώ στις φόρμες μπορούν να χρησιμοποιηθούν labels σε συνδυασμό με το attribute for που συνδέει τα στοιχεία της φόρμας με περιγραφές).

Αξιολόγηση του αποτελέσματος με τα κατάλληλα εργαλεία

Το πλήθος των προδιαγραφών καθιστά την εξέταση τους με άμεση ανάμειξη του ανθρώπινου παράγοντα μια χρονοβόρα διαδικασία. Οι ανάγκες εξοικονόμησης χρόνου επιβάλλουν την χρήση εργαλείων λογισμικού ή web εφαρμογών που θα κάνουν αυτοματοποιημένους ελέγχους. Τα εργαλεία αυτά διευκολύνουν και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τον web developer ο οποίος πρέπει να κάνει τον τελικό έλεγχο επίτευξης της προσβασιμότητας. Μερικά δοκιμασμένα online εργαλεία παρατίθενται στην επόμενη ενότητα(“χρήσιμες πηγές”).

Επίτευξη των WAG προδιαγραφών προσβασιμότητας κατά προτεραιότητα

Τα WCAG προβλέπουν 3 επίπεδα στην εφαρμογή τους τηρώντας προτεραιότητες. Στο πρώτο επίπεδο περιλαμβάνονται οι απολύτως απαραίτητες, στο δεύτερο προδιαγραφές που θα έπρεπε να έχουν υλοποιηθεί και στο τρίτο εκείνες που θα ήταν ωφέλιμο να υλοποιηθούν. Αν ο web developer δεν έχει αρκετό χρόνο στην διάθεση του μπορεί να εστιάσει την προσπάθεια του σε εκείνα τα σημεία που θα του αποφέρουν μέγιστο όφελος.

Χρήσιμες πηγές για web developers στο θέμα της προσβασιμότητας


Οργανισμός προτυποποίησης για το web

Ο τομέας του w3c που ασχολείται με το web accessibility

Εφαρμογή που ελέγχει html κώδικα για προβλήματα web accesibility

Εφαρμογή που ελέγχει μια ιστοσελίδα με βάση τις προδιαγραφές του WAI

Λίστα με web εφαρμογές για την επαλήθευση του web accesibility